آیا عزیزتان پس از سکته مغزی در حرف زدن یا قورت دادن غذا مشکل دارد؟ در این مقاله، سادهترین تمرینات خانگی گفتاردرمانی برای بیماران سکته مغزی را بدون نیاز به وسایل خاص یاد میگیرید. مرکز گفتاردرمانی ابن سینا با دکتری متخصص از گفتاردرمانگران کار کشته و بلع تراپیست های حرفه ای و باتجربه به همراه تیمی از اساتید دانشگاه و هیات علمی در زمینه کاردرمانی بیماران سکته مغزی خدمات تخصصی به بیماران سکته مغزی ارائه می دهد.
مقدمه: چرا تمرینات گفتاردرمانی برای سکته مغزی در خانه مهم است؟
بسیاری از بیمارانی که سکته مغزی کردهاند، در بیمارستان گفتاردرمانی را شروع میکنند. اما تمرینات خانگی نیاز به دستگاه گرانقیمت یا دانش پزشکی ندارند. فقط یک چیز لازم است: حوصله و تکرار حقیقت این است که بهترین بهبودی در خانه و در کنار اعضای خانواده اتفاق میافتد. مغز بیمار مانند یک ماهیچه میماند: هرچه بیشتر تمرین کند، زودتر نتیجه میگیرد.
در این مقاله سه دسته تمرین ساده را یاد میدهیم:
فعالیت ها تمرینات مخصوص بهتر حرف زدن
تمرینات قویتر کردن عضلات دهان و زبان
اصول تمرینات ساده برای بلع ایمن غذا
1- فعالیت ها و تمرینات ساده برای بهتر حرف زدن
شاید ناراحت شوید وقتی ببینید عزیزتان بعد از سکته حتی اسم وسایل ساده را هم فراموش میکند یا جملههایش را نصفه میگوید. اما بدانید: هیچ چیز از حافظهاش پاک نشده. فقط جادهای که کلمات از آن عبور میکردند، آسیب دیده. خبر خوب این است که با تمرین روزانه، مغز بلد است جادههای تازه بسازد.
تمرین شماره ۱: اسم وسایل خانه را بگویید
هر روز ۵ وسیله ساده مثل «لیوان»، «قاشق»، «در»، «پنجره»، «تلویزیون» را به بیمار نشان دهید و از او بخواهید اسم آنها را بگوید. اگر نتوانست، خودتان بگویید و از او بخواهید تکرار کند.
تمرین شماره ۲: جملات کوتاه بسازید
یک کلمه ساده مثل «نان» را به بیمار بدهید و بگویید: «یک جمله کوتاه با کلمه نان بساز.» مثلاً «من نان میخورم.» اگر سخت است، خودتان الگو بسازید و بیمار تکرار کند.
تمرین شماره ۳: جواب بله یا خیر بدهید
سوالاتی بپرسید که فقط با «بله» یا «خیر» جواب داده شوند. مثل: «آسمان آبی است؟»، «آیا امروز صبحانه خوردی؟» این کار به بیمار اعتماد به نفس میدهد.
نکته مهم: هرگز بیمار را اصلاح نکنید با عصبانیت. اگر اشتباه گفت، با لبخند بگویید «باز هم تلاش کن» یا خودتان جواب درست را بگویید و بخواهید تکرار کند.
2- تمرینات قوی کردن زبان و لبها (برای واضح حرف زدن)
بعضی بیماران پس از سکته کلمات را میفهمند اما دهانشان درست حرکت نمیکند. حرف زدنشان نامفهوم و زیر بینی میشود. این مشکل را ضعف عضلات دهان میگویند. تمرینات زیر مثل ورزش برای دهان هستند.
تمرین شماره ۱: بیرون و داخل کردن زبان
از بیمار بخواهید زبانش را تا جایی که میتواند بیرون بیاورد، ۳ ثانیه نگه دارد، بعد جمع کند. این کار را ۱۰ بار تکرار کند.
تمرین شماره ۲: باد کردن گونهها
بیمار باید گونههایش را از هوا پر کند مثل بادکنک. ۵ ثانیه نگه دارد و بعد هوا را با فشار خارج کند. این کار را ۵ بار انجام دهد.
تمرین شماره ۳: لبغلطاندن (چرخاندن لب)
از بیمار بخواهید لبهایش را مثل زمانی که میخواهید رژ لب بزنید، دور هم بچرخاند. یا مثل وقتی که میگویید «اوووو». این کار عضلات اطراف دهان را قوی میکند.
تمرین شماره ۴: دمیدن در نی یا سوت
اگر در خانه نی دارید، از بیمار بخواهید در آن بدمد. حتی بهتر است یک سوت بخرید. دمیدن باعث تقویت عضلات تنفسی و دهانی میشود.
تکرار مناسب: این تمرینات را روزی دو بار (صبح و عصر) و هر بار به مدت ۵ دقیقه انجام دهید. خسته کردن بیمار فایده ندارد، حتی ۳ دقیقه تمرین روزانه مؤثر است.
3- تمرینات ساده برای بلع ایمن (پیشگیری از خفگی)
مشکل بلع بعد از سکته خطرناکترین عارضه است چون ممکن است بیمار موقع غذا خوردن خفه شود. اما خبر خوب این است که با تمرینات کوچک میتوان عضلات گلو را دوباره فعال کرد. حتماً قبل از انجام این تمرینات با گفتاردرمانگر مشورت کنید.
تمرین شماره ۱: قورت دادن آب دهان
از بیمار بخواهید آب دهانش را جمع کند و یک مرتبه قورت دهد. این کار را ۵ بار پشت سر هم انجام دهد. بعد ۳۰ ثانیه استراحت و دوباره تکرار کند.
تمرین شماره ۲: تمرین با یخ یا تکه میوه کوچک
یک تکه یخ خیلی ریز (به اندازه نخود) یا یک تکۀ کوچک میوه نرم مثل موز را در دهان بیمار بگذارید. از او بخواهید قبل از قورت دادن، ۵ بار آن را با زبان بچرخاند. این کار هماهنگی زبان و گلو را زیاد میکند.
تمرین شماره ۳: سرفه ارادی
از بیمار بخواهید ۳ بار پشت سر هم سرفه کند (سرفههای کوتاه و خشک). سرفه کردن راه هوایی را پاک میکند و عضلات محافظتی گلو را قوی میسازد.
تمرین شماره ۴: بالا نگه داشتن صدا در هنگام بلع
از بیمار بخواهید موقع قورت دادن آب دهان، صدای «آآآه» را در گلو نگه دارد. این تمرین باعث میشود مجرای تنفسی بسته بماند و غذا وارد ریه نشود.
هشدار: اگر بیمار در حین یا بعد از این تمرینات سرفه کرد یا نفسنفس زد، فوراً تمرین را متوقف کنید و به پزشک اطلاع دهید. هرگز بیمار را مجبور به تمرین نکنید.
چند قانون طلایی برای تمرین گفتاردرمانی در خانه برای بیماران سکته مغزی
برای اینکه تمرینات نتیجه بدهد، رعایت این ۵ قانون ساده اما ضروری است:
1- زمان مشخص: هر روز سر یک ساعت معین (مثلاً ۱۰ صبح و ۴ عصر) تمرین کنید. مغز نظم را دوست دارد.
2- محیط آرام: تلویزیون و رادیو را خاموش کنید تا بیمار تمرکز کند.
3- تشویق همیشگی: بعد از هر تمرین درست، بگویید «آفرین» یا دست بزنید.
۴. تمرین کوتاه اما هر روز، بهتر از تمرین طولانی و یکباره: نگذارید تمرین به یک کار طاقتفرسا تبدیل شود. روزی ۱۰ دقیقه کافی است. این ۱۰ دقیقه را هم میتوانید به دو بخش ۵ دقیقهای صبح و عصر تقسیم کنید.
۵. یک دفترچه یادداشت بردارید و موفقیتها را تبریک بگویید: هر شب بنویسید: «امروز چه فرقی با دیروز داشت؟» مثلاً «امروز کلمه «آب» را درست گفت» یا «امروز موقع غذا خوردن سرفه نکرد». بعد از یک هفته که دفترچه را مرور کنید، میبینید چقدر پیشرفت کردهاید. این کار به بیمار میفهماند که راه درست را میرود.
چه موقع به گفتاردرمانگر مراجعه کنیم؟
تمرینات خانگی فوقالعاده مفید هستند اما هرگز جایگزین ویزیت دورهای گفتاردرمانگر نمیشوند. در این موارد حتماً با متخصص مشورت کنید:
بعد از دو هفته تمرین منظم، هیچ پیشرفتی نمیبینید.
۱. هر بار که بیمار لقمهای میگذارد در دهان، سرفه میکند یا صدایش مثل وقتی که گلویش خلط دارد، مرطوب و ناصاف میشود.
۲. بیمار دیگر حوصله تمرین کردن ندارد، مدام ناراحت است و بهانه میآورد که تمرین نکند.
۳. بیمار بدون اینکه کم غذا بخورد لاغر شده، یا هر چند وقت یک بار تب شدید میکند و بارها به عفونت ریه (ذاتالریه) دچار شده است.
میتوانید کلینیک تخصصی گفتاردرمانی ابن سینا معتبر تماس بگیرید و یک جلسه ارزیابی در خانه یا مطب بگیرید. گفتاردرمانگران باتجربه مجموعه ما به شما میگوید کدام تمرینات برای بیمارتان مناسبتر است.
تلفن های تماس با کلینیک توانبخشی ابن سینا:
77415217
77753227
09021463130
09392507675
سخن آخر: صبوری، کلید اصلی موفقیت گفتاردرمانی در درمان سکته مغزی می باشد.
به یاد داشته باشید که اگرچه سکته مغزی یک شبه اتفاق افتاده، اما بهبودی یک شبه رخ نمیدهد. گاهی بیمار یک کلمه را صد بار اشتباه میگوید و ناگهان در روز صد و یکم درست میگوید. گاهی هفتهها طول میکشد تا بتواند یک لقمه غذا را بدون سرفه قورت دهد.
نقش شما به عنوان خانواده از هر دارویی مهمتر است. لبخند شما، حوصله شما و تکرار مهربانانه شما به مغز بیمار پیام میدهد: “ما به تو ایمان داریم، دوباره تلاش کن.”
با همین تمرینات ساده امروز شروع کنید. فردا نه، الان.